چه چیزی پشت رونق جدید کوکائین در کلمبیا نهفته است؟
شورشیان چپگرا جای خود را به گانگسترهایی دادهاند که مواد مخدر بیشتری را روانه اروپا و آسیا میکنند.
گروههای مسلح که تمرکز آنها بر قاچاق مواد مخدر برای کسب سود است، بازارهای جدیدی را برای کوکائین توسعه دادهاند؛ امری که جرم و جنایت سازمانیافته را به یک مسئله تعیینکننده در شهرهای سراسر جهان تبدیل کرده است.
نوشته: جف دایر در بوگوتا و جو دانیلز در سانتاندر د کیلیچائو
تاریخ انتشار: ۱۷ ژوئن ۲۰۲۶
برگردان:شوراها
«نورا تاکواناس» تصور میکرد که در سال ۲۰۱۶، یعنی زمانی که دولت کلمبیا برای پایان دادن به نیم قرن شورش، توافقنامه صلحی را با بزرگترین گروه چریکی کشور امضا کرد، بالاخره ثبات به بخش روستایی محل زندگی او بازگشته است.
اما اکنون، با گذشت یک دهه، او میگوید که درگیریها در استان «کائوکا» — در جنوب غربی کشور، میان اقیانوس آرام و دامنههای رشتهکوه آند — «در واقع بسیار شدیدتر از قبل شده است».
تاکواناس، رهبر ۳۵ ساله یک جامعه بومی میگوید: «در گذشته، شما میتوانستید به یک گروه مشخص اشاره کنید، با افراد درگیر بنشینید و برای حل مسائل گفتگو کنید. اما اکنون ما با گروههایی طرف هستیم که انگیزه اصلی آنها منافع اقتصادی است.»
امروز شورشیان چپگرای «نیروهای مسلح انقلابی کلمبیا» (فارک) که توافقنامه صلح ۲۰۱۶ را امضا کردند، جای خود را به گروههای مسلحی دادهاند که هدفشان قاچاق مواد مخدر برای سودآوری است، نه مبارزه برای مارکسیسم.
آنها تولید کوکائین را به شدت افزایش داده و بازارهای جدیدی برای آن ایجاد کردهاند. نتیجه این اقدام آن است که جرم و جنایت سازمانیافته و خشونت در حال تبدیل شدن به مسائل تعیینکننده در شهرهایی از آنتورپ و دبی گرفته تا ریو دو ژانیرو هستند
«پدرو سانچز، وزیر دفاع کلمبیا، در این ماه به عملیاتی پیوست که هدف آن نابودی محصولات غیرقانونی است. او میگوید باندهای جنایتکار از حسن نیت دولت سوءاستفاده کردند.»
«نورا تاکواناس، رهبر یک جامعه بومی در استان کائوکا، میگوید گروههای جنایتکار در وهله اول توسط منافع اقتصادی هدایت میشوند.»
در سال های اخیر، کشاورزان کوکا گونه های جدیدی از محصولات را پذیرفته و روش های کشاورزی را بهبود بخشیده اند، به طوری که امکان تولید کوکائین بیشتر از هر برگ © D Fellous/MIRA-V فراهم شده است
در مقطعی از سال ۲۰۱۹، تاکواناس در حالی که باردار بود، مجبور شد از خانهاش فرار کند؛ چرا که افراد مسلحی که به دنبال توسعه قلمرو خود بودند، پنج نفر را در آن روستا کشتند و او را نیز تهدید کردند.
همین الگو در بخشهای وسیعی از کلمبیا تکرار شده است؛ جایی که تولید کوکائین در دهه گذشته بیش از سه برابر شده و بخش عمدهای از این تولیدات جدید روانه اروپا میشود.
برای خود کلمبیا، این جهش در تولید نشان میدهد که چگونه درگیریهای داخلی و طولانیمدت این کشور اکنون توسط ارتشهای خصوصی منفعتطلب هدایت میشوند؛ ارتشهایی که بودجه آنها از طریق اعتیاد جهان به کوکائین تأمین میشود.
این روند در دوره دولت رئیسجمهورِ در حال کنارهگیری، «گوستاو پترو» — که خود یک چریک چپگرای سابق است و در سال ۲۰۲۲ ابتکار عمل جدیدی را برای مذاکره با تمام گروههای مسلح آغاز کرد — شتاب بیشتری گرفت.
«پدرو سانچز» که از مارس سال گذشته وزیر دفاع کلمبیا بوده است، به فایننشال تایمز (FT) میگوید برخی از باندهای جنایتکار سازمانیافته «از حسن نیت دولت برای افزایش تولید خود سوءاستفاده کردند».
آنها که با درآمدهای کلان ناشی از جهش فروش کوکائین تقویت شدهاند، قلمروهای بیشتری را تصرف کرده و فعالیتهای خود را به استخراج غیرقانونی طلا و قاچاق انسان گسترش دادهاند. بر اساس گزارش گروه پژوهشی «اکلد» (Acled)، حدود ۵۰ درصد از شهرداریهای کلمبیا محل حضور یک گروه مسلح هستند.
گروه های مسلح حضور خود را در سراسر کلمبیا گسترش داده اند
مناطق دارای فعالیت گروه های مسلح*، ۲۰۱۹ در مقابل ۲۰۲۴
منبع: دفتر مدافع • *ELN، AGC/Clan del Golfo و Farc-EP نمایش داده شده اند
نحوه برخورد با این ارتشهای غیرقانونی، موضوع تعیینکنندهای در دور دوم انتخابات ریاستجمهوری بهشدت دوقطبیشده در روز یکشنبه بین «آبلاردو د لا اسپریلا» و «ایوان سپدا» خواهد بود.
«د لا اسپریلا»، وکیل کیفری سابق و راستگرای افراطی که مهارت خاصی در رسانههای اجتماعی دارد، وعده یک «حمله نظامی» جدید علیه گروههای قاچاق مواد مخدر را میدهد؛ در حالی که «سپدا»، سناتور چپگرا و فرزند یکی از رهبران حزب کمونیست که توسط گروههای مسلح کشته شد، موافق مذاکره است.
در پسزمینه این ماجرا، دولت ترامپ قرار دارد که مشتاق است رویکردی بسیار نظامیتر را برای مقابله با آنچه گروههای «نارکو-تروریستی» (تروریسم قاچاق مواد مخدر) در سراسر آمریکای لاتین مینامد، در پیش بگیرد.
«خوان مانوئل سانتوس»، رئیسجمهور سابق کلمبیا که به دلیل مذاکره برای توافقنامه ۲۰۱۶ برنده جایزه صلح نوبل شد، میگوید چالشهای ناشی از باندهای مسلح کلمبیا در سراسر منطقه ریشه دوانده (متاستاز کرده) است.
سانتوس میگوید: «این خلأ [در کلمبیا] باید توسط دولت پر میشد، اما در عوض توسط گروههای جنایتکار دیگر که عملاً مافیا هستند، پر شده است. این تنها مشکل کلمبیا نیست، بلکه مشکلی در سراسر آمریکای لاتین است.»
*****
نسل جدید باندهای مسلح در کلمبیا، حرفهایگری بیشتری را در تولید کوکائین به کار گرفتهاند و اکنون در مقیاس بسیار بزرگتری فعالیت میکنند.
گونههای جدیدی از گیاه کوکا توسعه یافته، روشهای کشاورزی بهبود یافته و روشهای فرآوری پیشرفتهتری به کار گرفته شده است که اجازه میدهد از هر برگ، کوکائین بیشتری تولید شود. در برخی مناطق، از پهپادها برای کوددهی به محصولات استفاده میشود. به گفته دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد (UNODC)، میزان بهرهوری در دو دهه گذشته دو برابر شده است.
آزمایشگاههای کوکائین که زمانی سازههایی مخروبه و پنهان در دل جنگل بودند، اکنون بزرگتر و مجهزتر شدهاند. دو سال پیش، ارتش کلمبیا تاسیساتی را در «پوتومایو» کشف کرد که توانایی فرآوری پنج تن کوکائین را در هر ماه داشت.
این تکنیکها اکنون در بخشهای بسیار وسیعتری اعمال میشوند. طبق آمار سازمان ملل، مساحت زمینهای زیر کشت کوکا در کلمبیا بین سالهای ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۳ با حدود ۵۰ درصد افزایش به ۲۵۳,۰۰۰ هکتار رسیده است.
سمپاشی هوایی مزارع مشکوک به کشت کوکا پس از حکم دادگاه در سال ۲۰۱۵ تا حد زیادی ممنوع شد که این امر به شتاب گرفتن روند افزایش تولید کمک کرد.
تولید کوکائین در کلمبیا از زمان توافق سال ۲۰۱۶ بیش از سه برابر شده است
برآورد کشت بوته کوکا و تولید کوکائین ۱۰۰٪ خالص در کلمبیا
منبع: گزارش جهانی مواد مخدر UNODC ۲۰۲۵
رشد سریع تولید باعث سقوط قیمت کوکا در سال ۲۰۲۲ شد، به طوری که در یک مقطع قیمت آن حداقل به نصف کاهش یافت. با این حال، گروههای جنایتکار سازمانیافته به جای اینکه مجبور به کاهش تولید شوند، با یافتن تقاضاهای جدید به این وضعیت پاسخ دادند.
اروپا به طور ویژه شاهد افزایش چشمگیر دسترسی به کوکائین و شیوع جرایم مرتبط با مواد مخدر بوده است. این قاره اکنون تقریباً به اندازه ایالات متحده کوکائین مصرف میکند و به گفته آژانس مواد مخدر اروپا، کشورهای عضو در سال ۲۰۲۳ (آخرین سالی که آمار آن موجود است) ۴۱۹ تن کوکائین کشف و ضبط کردهاند که این رقم، هفتمین سال رکوردشکنی پیاپی را رقم زده است.
در یک عملیات کشف در سال ۲۰۲۳، پلیس آلمان در دوسلدورف پس از دریافت گزارش محرمانهای از همتایان کلمبیایی خود، ۳۵.۵ تن کوکائین به ارزش ۲.۶ میلیارد یورو را توقیف کرد. یک قاضی در بلژیک سال گذشته گفت که این کشور به دلیل نفوذ جنایتکاران سازمانیافته به بنادر، پلیس و حتی دستگاه قضایی بلژیک، در خطر تبدیل شدن به یک «دولت قاچاقچی» (Narco-state) قرار دارد.
«الیزابت دیکنز»، معاون بخش آمریکای لاتین در گروه بینالمللی بحران در بوگوتا میگوید: «گسترش مصرف در اروپا، داستان پنج سال گذشته است. مصرف در ایالات متحده پایدار است، اما در اروپا همچنان رو به رشد است.»
کنترل بر بخشهای وسیعی از خاک کشور و مسیرهای قاچاق، بستری را برای باندهای مواد مخدر فراهم کرده است تا به سایر صنایع غیرقانونی نیز ورود کنند.
بسیاری از آنها اکنون به شدت درگیر استخراج غیرقانونی طلا هستند؛ شغلی که با افزایش چشمگیر قیمت این فلز، به کسبوکاری پررونق تبدیل شده است. کارشناسان میگویند مواردی وجود داشته که باندهای مواد مخدر از همان شبکههای لجستیکی برای صادرات کوکائین و واردات جیوهای استفاده کردهاند که در معدنکاری سنتی برای استخراج طلا از سنگ معدن به کار میرود.
قاچاق انسان یکی دیگر از فعالیتهای جانبی رو به رشد است. در سالهای اخیر، صدها هزار پناهجو تلاش کردهاند از طریق یک منطقه دورافتاده در مرز کلمبیا و پاناما که به «شکاف دارین» (Darién Gap) معروف است، خود را به ایالات متحده برسانند.
گروه «کلان دل گلفو» (باند خلیج) که کنترل بخش زیادی از قلمرو سمت کلمبیا در این مرز را در دست دارد، از سلطه خود برای اخاذی مبالغ هنگفت از مهاجران مشتاق استفاده میکند.
«سیخیفردو پاوی» که مانند تاکواناس اهل منطقه «توریبیو» در کائوکا است، میگوید که این منطقه پس از توافق سال ۲۰۱۶ با فارک، از دو سال صلح برخوردار بود، اما پس از آن گروههای دیگر رقابت برای کسب کنترل را آغاز کردند.
پاوی میگوید: «ما بین گروههای مختلف گیر افتاده بودیم و چیزی نمیفهمیدیم. و هزینه این گروهها از طریق قاچاق مواد مخدر و منافع حاصل از معدنکاری تأمین میشد.»
یک گروه چریکی در حال اداره یک ایست بازرسی در منطقه کائوکا. باندهای مسلح اخیر در کلمبیا، حرفهایگری بیشتری را در تولید کوکائین به کار گرفتهاند.
سیخیفردو پاوی، از ساکنان بومی کائوکا، میگوید که دوره صلح پس از توافق ۲۰۱۶ به دلیل فعالیت گروههایی که «بودجه آنها از طریق قاچاق مواد مخدر و منافع حاصل از معدنکاری تأمین میشد» به پایان رسید.
چشماندازی از طبیعت کائوکا. بسیاری از گروههای مسلح در میان جوامع محلی تحت کنترل خود زندگی و فعالیت میکنند.
برای فارک، کوکائین بیشتر یک ابزار بود تا هدف نهایی. این گروه که توسط شورشیان بدون زمین و پیرو مارکسیسم شکل گرفته بود، مبارزه بیرحمانه خود علیه دولت کلمبیا را ابتدا از طریق اخاذی و آدمربایی تأمین مالی میکرد و سپس در دهه ۱۹۸۰ به سمت مواد مخدر روی آورد.
فارک به طور مستقیم در تولید کوکائین دست نداشت، اما علاوه بر باجگیری و گرفتن مالیات از کشاورزان کوکا، خدمات مختلفی را به قاچاقچیان مواد مخدر ارائه میداد که از جمله آنها میتوان به حفاظت از آزمایشگاههای فرآوری و مسیرهای قاچاق اشاره کرد. پلیس کلمبیا در سال ۲۰۱۳ برآورد کرد که فارک در عمل کنترل ۶۰ درصد از تجارت کوکائین را در دست دارد.
وقتی این گروه در سال ۲۰۱۶ روند خلع سلاح خود را آغاز کرد، وحشت عجیبی قاچاقچیان مواد مخدر در سراسر جهان را فرا گرفت. گروههای مختلفی، از کارتل سینالوآ در مکزیک گرفته تا مافیای آلبانی، راهی جنگلهای کلمبیا شدند تا زنجیره تأمین خود را تضمین کنند و روی تولیدکنندگان جدید سرمایهگذاری نمایند.
زنجیره تأمین جدید اکنون بسیار پراکندهتر و تخصصیتر شده است و بخشهای کوچک و مجزا، مهارتهای خاصی را ارائه میدهند. با این حال، سه گروه مجزا به عنوان منابع اصلی و مسلط بر تجارت کوکائین ظهور کردهاند.
یکی از آنها یک گروه چریکی دیگر به نام «ارتش آزادیبخش ملی» (ELN) است که ریشههای آن نیز به سیاستهای چپگرایانه و خشونتآمیز دهه ۱۹۶۰ بازمیگردد و اکنون حضور گستردهای نیز در ونزوئلا دارد.
گروه دوم از اعضای تندرو و سابق فارک تشکیل شده است؛ کسانی که توافقنامه صلح ۲۰۱۶ را رد کردند و سازمانهای دگراندیش و منشعب را پایهگذاری نمودند که اکنون بازیگران مهمی در تجارت کوکائین هستند.
عضویت گروه های جنایی مسلح در کلمبیا طی پنج سال بیش از دو برابر شده است
تعداد اعضای گروه های جنایتکار مسلح (هزارها)
گروه سوم نیز «کلان دِ گلفو» (باند خلیج) نام دارد که توسط اعضای گروههای شبهنظامی راستگرا تأسیس شد. این گروهها در دهه ۱۹۹۰ برای مبارزه با چریکهای چپگرا شکل گرفته بودند، اما اکنون به یک گروه جنایتکار سازمانیافته تبدیل شدهاند.
این گروه (کلان د گلفو) بزرگترین برنده توافق سال ۲۰۱۶ است. گزارش اخیری در رسانههای کلمبیا فاش کرد که این باند دارای یک ساختار مدیریتی شبیه به یک شرکت چندملیتی است که بخشهای مشخصی برای فعالیتهایی مانند استخدام نیرو یا نظارت بر آزمایشگاههای فرآوری دارد.
«ماریا ویکتوریا یورنته»، مدیر اجرایی بنیاد فکری «ایدههایی برای صلح» (FIP) در بوگوتا میگوید: «باند کلان د گلفو اکنون بزرگترین تشکیلات جنایتکار در کلمبیا است. این گروه چکیدهای از تمام درگیریهایی است که در ۴۰ سال گذشته در کلمبیا داشتهایم و تمام اشتباهاتی است که مرتکب شدهایم.»
اینکه چگونه به چنین گروههایی اجازه داده شد جایگزین فارک شوند، موضوع یک بازی شدید مقصرتراشی در کلمبیا است؛ تا حدی به این دلیل که این اتفاق هم در دوران ریاستجمهوری «ایوان دوکه» (سیاستمدار محافظهکاری که از ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۲ رئیسجمهور بود) و هم در دوران جانشین او «پترو» رخ داد. پترو مدافع استراتژی «پاز توتال» یا «صلح جامع» بود که شامل گفتگو با تمام گروههای مسلح میشد.
«روبیل لیس ولاسکو» اهل کالدونو — شهرداری دیگری در کائوکا که در سالهای اخیر شاهد درگیریهای زیادی بوده است — میگوید توافق صلح ۲۰۱۶ خوشبینی بزرگی را در منطقه ایجاد کرد.
او میگوید: «امیدهای زیادی وجود داشت، زیرا فکر میکردیم سرمایهگذاریهای اجتماعی انجام خواهد شد که واقعاً به جوامع محلی میرسد و زندگی مردم را بهبود میبخشد. اما در عوض، آنچه دیدیم از هم پاشیدن فرآیند صلح بود. دولتهای وقت اساساً آن را برچیدند.»
چریکهایی با لباسهای استتار در حال خوردن صبحانه در یک مزرعه کوکا. دیدگاههای متفاوتی درباره اینکه چه کسی مقصر ظهور چنین گروههای شبهنظامی است وجود دارد.
روبیل لیس ولاسکو، از ساکنان منطقه کائوکا، دولتها را به دلیل برچیدن فرآیند صلحی که پس از توافق ۲۰۱۶ شکل گرفت، مقصر میداند.
ماموران پلیس مردی را در یک ایست بازرسی در بوگوتا متوقف میکنند. برخی از منتقدان میگویند اجرای طرح صلح به شدت ناقص بوده است.
پترو پس از توبیخ و انتقاد از دوکه به دلیل عدم پایبندی به توافق صلح، طرح «صلح جامع» خود را در سال ۲۰۲۲ آغاز کرد. منطق او این بود که تا زمانی که تکتک گروهها در این فرآیند مشارکت نداشته باشند، برخی ممکن است از ترس اینکه گروههای دیگر به سادگی قلمرو آنها را تصرف کنند، تمایلی به خلع سلاح نداشته باشند.
اما منتقدان میگویند اجرای این طرح با هماهنگی ناچیز و بدون اهداف روشن، به شدت ناقص بوده است.
خانم دیکنز میگوید: «آنها واقعاً فکر میکردند که میتوانند به راحتی بنشینند و یک گفتگوی صادقانه با این افراد داشته باشند و این گروهها از این فرصت برای گسترش عملیات خود سوءاستفاده نخواهند کرد.»
نرخ قتل در تجارت جدید مواد مخدر بسیار پایینتر از سطوحی است که در دهه ۱۹۹۰، یعنی زمان مبارزه «پابلو اسکوبار» (سلطان مواد مخدر) با دولت کلمبیا دیده میشد. با این حال، با گسترش گروههای جنایتکار سازمانیافته، اخاذی و آدمربایی در چهار سال گذشته افزایش یافته است.
به گفته مقامات کلمبیا، تعداد افراد حاضر در گروههای مسلح از ۱۲,۸۸۳ نفر در سال ۲۰۱۸ به ۲۷,۱۲۱ نفر در پایان سال گذشته افزایش یافته است.
«اومبرتو د لا کایه»، معاون سابق رئیسجمهور که مذاکرهکننده ارشد توافقنامه ۲۰۱۶ بود، میگوید: «سیاست موسوم به صلح جامع یک شکست کامل بوده است. حتی یک گروه هم وجود ندارد که نسبت به چهار سال پیش ضعیفتر شده باشد.»
در دور دوم انتخابات ریاستجمهوری در روز یکشنبه، رأیدهندگان کلمبیایی بین دو دیدگاه بسیار متفاوت برای برخورد با گسترش گروههای مسلح دست به انتخاب خواهند زد.
«سپدا»، نامزد چپگرا، یکی از معماران استراتژی صلح جامع بود و هنوز بر این باور است که تنها مذاکره میتواند این بحران را حل کند. اما او درباره نحوه هدایت این گفتگوها جزئیات کمی ارائه داده و توضیحی درباره علت شکست سنگین رویکرد دولت پترو نداده است.
برنامه «د لا اسپریلا» نیز در زمینه جزئیات چندان قوی نیست اما پر از وعدههای بزرگ است. او هرگونه مذاکره را رد کرده و هدفی را برای «حذف یا دستگیری» ۱۰ رهبر گروههای جنایتکار سازمانیافته در ۹۰ روز اول دولت خود تعیین کرده است.
او در مصاحبهای گفت: «من تروریسم مواد مخدر و کسانی را که به عنوان هدف نظامی اعلام کردهام، مانند سوسکها، مانند موشها نابود خواهم کرد.»
او که شهروندی دوگانه آمریکا و کلمبیا را دارد، همچنین خواهان اجرای «طرح کلمبیا ۲.۰» است؛ نسخه جدیدی از برنامه کمکی که در سال ۲۰۰۰ آغاز شد و به موجب آن واشنگتن کمکهای نظامی قابلتوجهی را به دولت بوگوتا برای پیشبرد کارزارش علیه فارک اعطا کرد.
د لا اسپریلا تایید و حمایت پرشور دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا را دریافت کرده است؛ ترامپ او را «رهبری باهوش، قوی و سرسخت» نامید و در عین حال سپدا را به عنوان یک «مارکسیست چپگرای رادیکال» محکوم کرد.
در ماه مارس، ایالات متحده یک عملیات نظامی مشترک را علیه یک گروه مظنون به قاچاق مواد مخدر در کشور همسایه، اکوادور، انجام داد که برخی از تحلیلگران بر این باورند که این اقدام میتواند به الگویی برای سایر کشورها تبدیل شود. ترامپ در ماه مارس در نشست سران رهبران راستگرای منطقه در زمین گلف خود در دورال فلوریدا گفت: «تنها راه شکست دادن این دشمنان، آزاد کردن قدرت ارتشهایمان است.»
اما از نظر بسیاری از ناظران، محدودیتهایی برای آنچه که یک حمله نظامی جدید میتواند به دست آورد وجود دارد. در حالی که فارک از پادگانها و اردوگاههای داخل جنگل فعالیت میکرد، بسیاری از گروههای مسلح فعلی در میان جوامع محلی تحت کنترل خود زندگی و فعالیت میکنند.
د لا کایه، معاون سابق رئیسجمهور میگوید: «امروز مشکل بسیار دشوارتر است، زیرا اینها گروههای جنایتکاری هستند که در میان مردم حضور دارند. اگر ارتش را به برخی از این مناطق بفرستید، آنها قرار است به چه کسی شلیک کنند؟»
سانتوس میگوید تنها راه حل این مسئله، استفاده از چارچوب پشت توافق صلح ۲۰۱۶ با فارک است. آن توافق شامل فشار نظامی قابلتوجه بر گروههای مسلح بود — اما قرار بود شامل سیاستهایی برای ارتقای توسعه اقتصادی و جایگزینی کشت محصول، افزایش گسترده حضور پلیس و فرآیندی برای رسیدگی به جرایم قبلی نیز باشد.
او میگوید: «این تنها راه برای بازپسگیری کنترل قلمرو است.»
