نیروهای پیاده کُرد در ایران: انتظارات و چشم‌اندازهای متناقض

نویسندگان: پروفسور افرا بنجیو، دکتر ویسی داگ، الیانا الیان | آوریل ۲۰۲۶

توجه رسانه‌ها اخیراً بر مبارزان کُرد از جناح‌های مسلح مختلف با دیدگاه‌های سیاسی گوناگون و نبرد احتمالی آن‌ها علیه رژیم روحانیون در ایران متمرکز شده است. با این حال، بسیاری از ناظران به ندرت واقعیت‌های میدانی را منعکس می‌کنند و عاملیت، چشم‌اندازها و انتظارات کُردها را نادیده می‌گیرند. برای بررسی این موارد، «مجمع کُردی» در مرکز موشه دایان (MDC) و «مرکز اتحاد برای مطالعات ایران» در دانشگاه تل‌آویو، هفته گذشته میزبان وبیناری با حضور چهره‌های برجسته کُرد ایرانی بودند؛ از جمله ژنرال حسین یزدان‌پناه از حزب آزادی کردستان (PAK)، احوان چیاکو از حزب حیات آزاد کردستان (PJAK) و فریبا محمدی از سازمان خبات کردستان.

علیرغم تلاش‌های متعدد ترکیه برای لغو این رویداد به دلیل ادعای ارتباط بین نمایندگان کُرد و حزب کارگران کردستان (PKK)، مدیر مرکز موشه دایان این مداخله را رد و بر استقلال مرکز و تعهد علمی آن به گفتگو تاکید کرد. سخنرانان کُرد دیدگاه‌های خود را در مورد چالش کشیدن رژیم روحانیون، ترسیم یک دوران پس از اسلام‌گرایی و همکاری احتمالی با ایالات متحده و اسرائیل به اشتراک گذاشتند.

به نوبه خود، دکتر لیورا هندلمن-باوور، پژوهشگر ارشد مرکز اتحاد برای مطالعات ایران، تاکید کرد که کُردها بخش محوری چالش دموکراتیک ایران هستند. با این حال، تصویر کردن کُردها صرفاً به عنوان یک نیروی پیاده علیه رژیم، اختلافات عمیق میان جناح‌های مختلف کُرد را نادیده می‌گیرد. این نوع تصویرسازی نه تنها بار تشدید درگیری‌ها را بر دوش غیرنظامیان کُرد می‌اندازد، بلکه روایت امنیتی تهران را که برای توجیه اقدامات سرکوبگرانه خود به کار می‌برد، تقویت می‌کند. با توجه به این نگرانی‌ها، سخنرانان کُرد بر سیاست‌های فعالانه خود، تشکیل یک ائتلاف جدید و رویکرد فراگیر خود برای تعامل با اقوام مختلف ایرانی تاکید کردند. هدف این سازوکارها، ارتقای وحدت و رسیدگی به مطالبات همه گروه‌های قومی است که تحت تاثیر سرکوب رژیم قرار گرفته‌اند.

کُردها در طول تاریخ خود همواره در تقاطع رقابت‌های عثمانی‌ها و قاجارها و همچنین دولت‌ملت‌های مدرن و قدرت‌های خارجی ایستاده‌اند. در تمام این موارد، بارها از کُردها به عنوان «نیروهای پیاده روی زمین» استفاده شده و به محض کاهش ارزش استراتژیک‌شان، به حال خود رها شده‌اند. آخرین نمونه از این دست، مورد روژاوا (کردستان سوریه) است. نیروهای کُرد آنجا علیرغم نقش تعیین‌کننده خود علیه داعش، زمانی که قدرت‌های جهانی با بازیگران ضد کُرد همسو شدند، تنها ماندند. در نتیجه، ناتوانی کُردها در حفظ مزیت‌های سرزمینی و نظامی تا ژانویه ۲۰۲۶، آینده آن‌ها را در سوریه نامشخص کرده است.

با این حال، یک مورد وجود دارد که در آن جنبش ملی کُرد موفق شد اتحادهای تاکتیکی را به دستاوردهای سیاسی پایدار تبدیل کند، یعنی کُردهای عراق. آن‌ها موفق شده‌اند یک خودمختاری قدرتمند را در عراقِ پس از صدام ایجاد کنند. در نبردی که اکنون در ایران جریان دارد، نیروهای کُرد بار دیگر زیر ذره‌بین قرار گرفته‌اند و سیاست‌گذاران آمریکایی و اسرائیلی نقش بالقوه آن‌ها را علیه رژیم ملاها بررسی می‌کنند. با این حال، هنوز مشخص نیست که بازیگران کُرد در صورت سقوط رژیم یا بقای آن، چگونه مسیر خود را هدایت خواهند کرد. کُردها با توجه به تاریخچه رها شدن خود، همچنان محتاط هستند، اما فرصت‌های استراتژیک ناشی از تضعیف فعلی رژیم را نیز درک می‌کنند.

موضع کُردها در قبال رژیم اسلامی

نمایندگان کُرد به اتفاق آرا رژیم ایران را به دلیل دهه‌ها سرکوب و حاشیه‌نشینی، به‌ویژه در قبال زنان و اقلیت‌ها، نامشروع می‌دانند. آن‌ها همچنین با اشاره به فساد سیستماتیک، استدلال کردند که منابع عمومی به جای تامین نیازهای مردم ایران، صرف حمایت مالی از گروه‌های نیابتی در خارج از کشور، گسترش توانمندی‌های موشکی و پیشبرد برنامه هسته‌ای شده است. از نظر آن‌ها، رژیم در پاسخ به مشکلات اقتصادی و مطالبات مردمی ناکام بوده و در عین حال توده‌های مردم ایران را به شدت سرکوب کرده است.

آن‌ها اشاره کردند کُردها که از حقوق فرهنگی، زبانی و دموکراتیک محروم بوده‌اند، خواستار حق تعیین سرنوشت هستند. نیروهای کُرد با هزاران مبارز باسابقه، خود را هم به عنوان مدافعان آرمان خود و هم به عنوان مشارکت‌کنندگان در یک مبارزه دموکراتیک گسترده‌تر در ایران معرفی می‌کنند. نمایندگان کُرد با اذعان به اختلافات گذشته، بر تلاش‌های خود برای غلبه بر این پراکندگی تاکید کردند. آن‌ها در پاسخ به مطالبات کُردها برای اتحاد، ائتلاف ملی و چشم‌انداز مشترک خود را برای یک ایران غیرمتمرکز، فدرال و دموکراتیک تشریح کردند. هر سه سخنران اظهار داشتند که کُردها در عین مشارکت در یک حاکمیت فراگیر در تهران، به دنبال خودگردانی محلی خواهند بود.

همکاری احتمالی با ایالات متحده و اسرائیل

همه سخنرانان تمایل کُردهای ایران را برای همکاری با آمریکا و اسرائیل در مقابله با رژیم اعلام کردند. در مورد اسرائیل، آن‌ها به تجربیات تاریخی مشترک کُردها و یهودیان در مواجهه با آزار و اذیت اشاره کردند و استدلال نمودند که چنین همکاری‌هایی می‌تواند در راستای روح «پیمان ابراهیم»، به دموکراتیزه شدن ایران و خاورمیانه بزرگتر کمک کند.

هنگام صحبت درباره همکاری احتمالی با ایالات متحده، آن‌ها تاکید کردند که این همکاری باید هم استراتژیک و هم عملی باشد. آن‌ها بر نیاز به حمایت نظامی کافی برای قادر ساختن نیروهای کُرد جهت عملیات موثر و حفاظت از غیرنظامیان تاکید کردند؛ از جمله دسترسی به فناوری‌های دفاعی پیشرفته مانند سیستم‌های ضد پهپاد و همچنین ایجاد منطقه پرواز ممنوع. آن‌ها استدلال کردند که این اقدامات نه تنها برای رویارویی با نیروهای رژیم، بلکه برای جلوگیری از حملات تلافی‌جویانه علیه غیرنظامیان کُرد ضروری است.

آن‌ها همچنین بر اهمیت تضمین به رسمیت شناختن رسمی سیاسی حقوق کُردها در هرگونه توافق پس از رژیم تاکید کردند. در عین حال، آن‌ها اتهامات تجزیه‌طلبی را که به باور آن‌ها روایتی است که هم توسط رژیم ایران و هم توسط برخی جناح‌های سلطنت‌طلب تحت رهبری رضا پهلوی برای مشروعیت‌زدایی از خواسته‌هایشان استفاده می‌شود، به شدت رد کردند. هدف آن‌ها جدایی نیست، بلکه مشارکت معنادار در یک چارچوب دموکراتیک است. آن‌ها همچنین تصریح کردند که از جایگزینی رژیم فعلی با سیستم اقتدارگرای دیگری، مانند یک سلطنت ناسیونالیستی که الگوهای مشابهی از سرکوب را بازتولید کند، حمایت نمی‌کنند. هم‌زمان، آن‌ها نسبت به تهدیدات خارجی، به‌ویژه از سوی ترکیه که سیاست‌هایش در قبال گروه‌های کُرد می‌تواند به تنش‌ها دامن بزند و ثبات منطقه را به خطر بیندازد (به‌ویژه با توجه به روابط نزدیک آنکارا با تهران)، هشدار دادند.

نقش نیروهای کُرد در ایرانِ پس از رژیم

ارزیابی سخنان سخنرانان و تامل در تجربیات تاریخی مردم کُرد به چند نتیجه‌گیری منجر می‌شود:

• اول: نیروهای کُرد ثابت کرده‌اند که شریکانی قابل اعتماد و پراگماتیک (واقع‌بین) هستند. با توجه به ظرفیت سازمانی، حضور سرزمینی و نقش دیرینه آن‌ها در جنبش‌های مقاومت، آن‌ها نه تنها برای به چالش کشیدن رژیم در مناطق حاشیه‌ای، بلکه برای ایجاد یک بسیج گسترده‌تر در سراسر ایران پتانسیل بالایی دارند.
• دوم: نقش آن‌ها نباید تنها از بعد نظامی نگریسته شود، بلکه باید به عنوان یک محرک بالقوه برای تحول سیاسی در نظر گرفته شود. اهرم فشار کُردها فراتر از نقش «نیروی پیاده» است و می‌تواند ساختارهای قدرت آینده را به گونه‌ای شکل دهد که از ظهور مجدد اقتدارگرایی متمرکز جلوگیری کند.
• سوم: تعامل معنادار ایالات متحده و اسرائیل نه تنها برای مقابله با رژیم فعلی با به حداقل رساندن آسیب به غیرنظامیان، بلکه برای شکل دادن به «فردای سقوط» حیاتی است. به‌ویژه برای اسرائیل، پیشروی کُردها اهمیت استراتژیک دارد؛ چرا که مناطق کُردنشین در تقاطع رژیم‌ها و سرزمین‌های خصم قرار دارند؛ مناطقی که در طول تاریخ به شبکه‌های شبه‌نظامی شیعه و سنی اجازه داده‌اند اسرائیل را هدف قرار دهند. بدون مشارکت‌های قابل اعتماد، بازیگران کُرد – به‌ویژه پس از تجربه اخیرشان در روژاوا – با احتیاط به قدرت‌های خارجی نزدیک خواهند شد تا از خطر حاشیه‌نشینی مجدد و قتل‌عام‌های احتمالی مصون بمانند.
• چهارم: یک ایران باثبات در دوران پس از رژیم، نیازمند دموکراتیزه شدن واقعی است که عاملیت سیاسی کُردها و سایر اقلیت‌ها را که در مجموع ده‌ها میلیون نفر را تشکیل می‌دهند، به رسمیت بشناسد. تضمین نمایندگی و حقوق آن‌ها نه تنها یک مسئله عدالت‌محور، بلکه برای یک ایران دموکراتیک و پایدار ضروری است. بدون چنین ترتیبی، خلاء قدرت می‌تواند به بی‌ثباتی، تکه‌تکه شدن یا حتی جنگ داخلی منجر شود و هم تمامیت ارضی ایران و هم امنیت گسترده‌تر منطقه را تهدید کند.

درباره نویسندگان

پروفسور افرا بنجیو (Professor Ofra Bengio) پژوهشگر ارشد مرکز مطالعات خاورمیانه و آفریقای موشه دایان و رئیس برنامه مطالعات کُردی در این مرکز است. حوزه‌های تخصصی او شامل تاریخ معاصر خاورمیانه، سیاست مدرن و معاصر عراق، ترکیه و کُردها است. او نویسنده و ویرایشگر ۱۰ کتاب و بیش از ۱۵۰ مقاله درباره خاورمیانه است.

دکتر ویسی داگ (Dr. Veysi Dag) پژوهشگر مجمع کُردی در مرکز موشه دایان دانشگاه تل‌آویو است. تحقیقات او بر مهاجرت، مطالعات دیاسپورا (جوامع دور از وطن)، صلح‌سازی و سیاست خاورمیانه، به‌ویژه مناقشه کُردی-ترکی و روابط کُردی-یهودی متمرکز است. او نویسنده دو کتاب و مقالات متعدد ژورنالی و یادداشت‌های تحلیلی است و به عنوان تحلیلگر سیاسی در شبکه‌های تلویزیونی خاورمیانه و اروپا حضور می‌یابد. حساب کاربری او در شبکه ایکس dagweysi@ است.

الیانا الیان (Elyana Elyan) تحلیلگر متخصص در امور کُردها و روابط اسرائیل و کُردها است. او در حال گذراندن دوره کارشناسی ارشد خود در رشته امنیت و دیپلماسی در دانشگاه تل‌آویو است و مدرک کارشناسی خود را در رشته سیاست جهانی از دانشگاه لیدن دریافت کرده است. الیان در مرکز موشه دایان کارآموزی کرده و به عنوان مسئول فعالیت‌های انجمن Montium فعالیت داشته است.

The Jerusalem Strategic Tribune